Drie begraafplaatsen en 56 Stolpersteine: dat is alles wat er in het straatbeeld op Goeree-Overflakkee herinnert aan de lange Joodse aanwezigheid. De synagoge is niet behouden gebleven; wel herinnert een plaquette aan de plaats waar ruim een eeuw de Joodse eilanders samenkwamen. Op deze pagina staat de geschiedenis van de verschillende herinneringsplaatsen beschreven.
Vanaf 1842 beschikte de Joodse gemeenschap op Goeree-Overflakkee over een synagoge. Voor die tijd vonden godsdienstige bijeenkomsten plaats in een woning. De synagoge stond aan het Zandpad in Middelharnis. In de beginjaren was het gebouw ook in gebruik als school. Joodse kinderen leerden er Hebreeuws en deden er kennis op over de Thora en de traditie. Vandaar dat een synagoge ook wel een sjoel wordt genoemd.
Algauw was er ruimtegebrek. Reden waarom de Joodse gemeenschap naast de synagoge een school stichtte. Daarin was ook plaats voor een ritueel bad (mikwe). Tegelijk kwam er een woning voor de godsdienstonderwijzer, tevens voorganger in de synagoge. In april 1942 bestond de synagoge honderd jaar. Het geplande eeuwfeest ging echter niet door. De bezetter had andere plannen: ze roofden de synagoge leeg, sloopten het interieur en namen het gebouw in gebruik als kolenhok.
Na de oorlog kreeg de verbouwde synagoge een andere bestemming. Eerst horeca en later discotheek. De school en onderwijzerswoning zijn gesloopt in 1984. Het afbreken van de voormalige synagoge volgde in 2007. Wat rest is een herdenkingssteen en de sjoeltrap naar het Beneden Zandpad.
Begraafplaats Goedereede
De oudste Joodse begraafplaats op Goeree-Overflakkee is gelegen aan de Mariadijk te Goedereede. Er was voor 1800 al een Joodse begraafplaats in Goedereede, maar waar die te vinden was, is niet meer te achterhalen. Er zijn op deze begraafplaats geen grafmonumenten bewaard gebleven. Mogelijk is de reden daarvan dat ze van hout waren omdat men zich geen stenen monument kon veroorloven. Voor zover bekend zijn op de begraafplaats aan de Mariadijk ongeveer twintig mensen begraven. De laatste was de 30-jarige David van Buren, in 1873.
Het onderhoud van de begraafplaats was langere tijd in handen van de burgerlijke gemeente Goedereede. In 1925 nam de Joodse gemeente op Goeree-Overflakkee het onderhoud over. Dit na de grond te hebben gekocht van het polderbestuur voor het symbolische bedrag van 1 gulden, onder de voorwaarde de begraafplaats te voorzien van een omheining.
In 1944 ondernam NSB-burgemeester Philip Schipper een poging om de ‘Jodenbegraafplaats’ te ruimen. Hij wilde er een plantsoentje aanleggen en de betonpalen gebruiken bij de aanleg van schuilkelders. Het bleef bij een poging.
De begraafplaats is er nog altijd, inclusief de witgeverfde betonpalen. Boven de toegangspoort is kort na de bevrijding het opschrift Beth Hachejiem (Huis des levens in het Hebreeuws) aangebracht op initiatief van de hervormde predikant J. Ewoldt.
Begraafplaats Dirksland
De Joodse begraafplaats van Dirksland – op Melissantse grond – dateert uit het begin van de negentiende eeuw. De grond aan de Oost Havendijk is in 1812 in pacht uitgegeven door het polderbestuur. De reden voor het stichten van een nieuwe begraafplaats is dat het begraven van overledenen op Overflakkee niet langer mogelijk was in Goedereede. Dit omdat er op Overflakkee een besmettelijke ziekte heerste.
Tussen 1822 en 1852 zijn meer dan vijftig Joodse bewoners van Overflakkee begraven in Dirksland. Er staan nog tien grafstenen. De oudste is van 1846. Omdat de begraafplaats vol zou zijn, nam de Joodse gemeente in 1860 het initiatief om een nieuwe begraafplaats aan te leggen in Middelharnis. Die is twee jaar later in gebruik genomen. Zes stenen op de begraafplaats van Dirksland dateren echter van na 1860. De jongste is van 1907.
Begin eenentwintigste eeuw zijn de grafstenen op initiatief van de Lions Club Goeree-Overflakkee opgeknapt door de Stichting Boete & Verzoening. Het onderhoud van het gras en de omheining is in handen van de gemeente Goeree-Overflakkee.
De grafstenen zijn beschreven op www.stenenarchief.nl.
Begraafplaats Middelharnis
In het midden van de negentiende eeuw woonden de meeste eilandelijke Joden in Middelharnis en Sommelsdijk. Niet vreemd dus dat de Joodse gemeente daar in 1861 een begraafplaats aanlegde. De Joodse begraafplaats in Goedereede was niet meer in gebruik en de Joodse begraafplaats in Dirksland was nagenoeg vol.
Op de begraafplaats aan de Hoflaan staan 56 grafmonumenten met Hebreeuwse, Jiddische en Nederlandstalige opschriften. Tweetalige stenen raakten in de loop van de negentiende eeuw in zwang. Voor die tijd waren de monumenten alleen van een Hebreeuws opschrift voorzien.
Op de begraafplaats stond lange tijd een metaheerhuisje. Hier vond de rituele reiniging van de overledenen plaats en werden de gebeden uitgesproken. Het huisje is in de jaren vijftig afgebroken.
Op dezelfde plek staat sinds 1957 het herdenkingsmonument voor de Joodse slachtoffers van Goeree-Overflakkee tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het monument is er gekomen op initiatief van de in Middelharnis geboren arts J.E. Hartogs.
In 2025 is op de begraafplaats een herdenkingssteen gelegd voor Anton Gazan. Hij was in augustus 1942 overleden, kort voordat de Duitsers zijn hele familie deporteerden. Een steen ontbrak altijd. Hier is een verslag en video van de herdenkingsceremonie te lezen en te zien.
De grafstenen zijn beschreven op www.stenenarchief.nl.
Stolpersteine
Stolpersteine of Struikelstenen markeren de woningen van Joodse mensen die in de Tweede Wereldoorlog zijn weggevoerd en omgebracht. Ze zijn bedacht door de Duitse kunstenaar Gunter Demnig en liggen overal in Europa. En ook op Goeree-Overflakkee. Op initiatief van de Stichting Paul van Hessenfonds, een onderdeel van de Lions Club Goeree-Overflakkee, zijn 56 Stolpersteine geplaatst voor de woningen waar ooit Joodse eilanders woonden en werkten.